Spokojnie spacerujemy, wczoraj i dziś, dalszą częścią i uliczkami starego miasta…
Synagoga w Zbąszyniu.
Pierwsze źródłowe wzmianki o społeczności żydowskiej zamieszkującej Zbąszyń pochodzą już ze źródeł późnośredniowiecznych, w których możemy wyczytać, że: „Zbąszyński Żyd Palto, procesował się z okolicznymi szlachcicami o zwrot pożyczki”. Kolejne wzmianki pochodzą z 1711 roku kiedy w mieście osiedlają się trzy rodziny żydowskie. Łącznie 30 osób. W 1765 roku istniała w Zbąszyniu już gmina żydowska licząca 89 osób. A pod koniec XVIII wieku w jej skład wchodziło już 146 osób. W 1779 roku wybudowano pierwszą drewnianą synagogę oraz elementarną szkołę żydowską. Rodziny żydowskie w tym czasie były liczne, około 12 – osobowe, co w efekcie dało jej intensywny rozwój. Kolejne stulecie przyniosło wzrost gminy żydowskiej do 336 osób. Niestety, skutki pożaru jaki nawiedził nasze miasto w 1845 roku nie oszczędził także drewnianej Synagogi. Zbąszyńskiej społeczności żydowskiej nie było stać na jej odbudowę, dlatego zwrócono się do magistratu o wydanie zgody wśród współwyznawców z całej prowincji poznańskiej, na zbiórkę pieniędzy, która pomogła by odbudować świątynie. Niestety, na zgodę przyszło trochę poczekać. Ostatecznie wydana została w 1851 roku. Zebrano ponad 100 talarów. Wzniesiono nie tylko murowaną synagogę, ale także szkołę żydowską. W latach 1885 – 1890 synagoga została przebudowana w stylu neogotyckim. Charakterystycznym elementem były duże podłużne okna zakończone okrągłym łukiem (tzw. Rundbogenstil). Budynek był nakryty wysokim dwuspadowym dachem, a w południowych narożnikach znajdowały się charakterystyczne pinakle. W 1903 roku gmina utrzymywała jeszcze szkołę religijną, w której uczyło się 16 dzieci. Działał Chewra Kadisza czyli charytatywne stowarzyszenie żydowskie. Lata trzydzieste, to połączenie gminy zbąszyńskiej z nowo powstała gminą z Nowego Tomyśla. Na jej czele stanął Zbąszynianin Jakub Grzybowski. To także dramatyczne wydarzenia października 1938 roku i tysiące Żydów polskiego pochodzenia, deportowanych masowo z terenu Niemiec pod granice niedaleko Zbąszynia. Między innymi w budynku synagogi, schronienie według różnych źródeł znalazło od 100 – 250 osób. Zdaniem profesora Tomaszewskiego, to egzamin z człowieczeństwa oraz uratowanie honoru całej Polski przez małe przygraniczne miasteczko i jego mieszkańców. Zdewastowana przez Niemców do końca 1945 roku straciła swój charakter świątyni. W latach 60 XX wieku budynek dawnej synagogi gruntownie przebudowano na zwykły dom mieszkalny.
W wyniku tych prac całkowicie zniknęły jej dawne cechy architektoniczne.
Zdjęcie: Z zasobu Muzeum
Opracowanie i współczesna fotografia: Ula Adamczak